Pancreaskanker: Nieuwe antwoorden voor een dringend medisch probleem

Een levensbelangrijke ontdekking voor wat binnenkort de tweede dodelijkste kanker van Europa wordt.

Pancreaskanker of alvleesklierkanker is een zeer gevaarlijke ziekte. Het is een van de kankers met het hoogste sterftecijfer. De meeste patiënten overlijden binnen de zes maanden na de diagnose1 – vaak zelfs binnen amper drie maanden als de tumor is uitgezaaid.2 De overleving na vijf jaar bedraagt minder dan 4% bij patiënten met adenocarcinoom van de alvleesklier (ACP), de meest courante vorm. De kans op overleving is dus gering, maar niet onbestaande en ondanks de huidige slechte prognose zijn er redenen om te hopen dat er verandering komt.

Ali Stunt is een van de zeldzame patiënten die een pancreaskanker heeft overleefd. Zij is de oprichtster en directrice van de Pancreatic Cancer Action, een Britse liefdadigheidsorganisatie die het publiek over dit probleem wil sensibiliseren en een vroegtijdige diagnose wil bevorderen. In 2007 werd bij haar adenocarcinoom van de alvleesklier vastgesteld. Die diagnose was des te verrassender omdat er geen enkele risicofactor bij haar aanwezig was: ze rookte niet, ze was jonger dan 60 jaar (ze was toen 41 jaar) en had geen familiale antecedenten van pancreaskanker.

Ali Stunt wijdt haar overleving aan de vroegtijdige diagnose – die pas werd gesteld nadat ze haar artsen meermaals had geraadpleegd omdat ze aan steeds terugkerende pijn leed. “Mijn geval werd als niet-dringend beschouwd omdat niemand aan kanker dacht, maar ik wist dat er iets mis was, dus ik bleef aandringen. Hoewel het een verschrikkelijke tegenslag was dat ze pancreaskanker had, was het een buitengewone meevaller dat het vroeg genoeg werd ontdekt om te kunnen opereren,” zegt Stunt. Minder dan 20% van de patiënten met pancreaskanker hebben een vorm van de ziekte waarbij een operatie mogelijk is.3 Bij de meesten wordt de diagnose te laat gesteld en is de tumor al naar andere organen uitgezaaid.

“Elk vermoeden van pancreaskanker moet als een medische urgentie worden behandeld en de patiënten moeten snel worden onderzocht om de termijn om tot een diagnose te komen en een behandeling in te stellen te verkorten,” verklaarde J-Matthias Löhr, professor gastro-enterologie en hepatologie aan het Karolinska Institutet in Zweden. “Dat moet de standaardbenadering worden in Europa.”

Hoewel professor Löhr erop wijst dat er dringend behoefte is aan financiering voor onderzoek om nieuwe instrumenten voor vroegtijdige diagnose te ontwikkelen, kunnen we ondertussen veel doen om het leven te verlengen. “De tijd tussen de diagnose en de operatie kan worden gebruikt om neo-adjuvante chemotherapie toe te passen, bijvoorbeeld wanneer bepaalde studies/publicaties suggereren dat een dergelijke behandeling gunstig kan zijn, zelfs voor patiënten met een operabele of kleine tumor.”

Een betere kennis van de genomische achtergrond van de ziekte kan veel tijd besparen op de weg naar een levensbelangrijke ontdekking. Recente innovaties in het onderzoek zijn onder meer de sequentiëring van het volledige genoom van adenocarcinomen van de alvleesklier door een onderzoeksteam in Australië, die heeft geleid tot de identificatie van vier subtypes van tumoren aan de hand van structurele variaties van het DNA.4 Een andere innovatie is de identificatie door een Amerikaans team van een specifiek gen – ATDC of TRIM295 – een van de genen die een sleutelrol spelen in de evolutie van pre-invasieve pancreastumoren naar een metastatisch stadium. Die nieuwe ontdekkingen openen de weg naar meer gerichte therapeutische strategieën.

“We evolueren naar een gepersonaliseerde behandeling van pancreaskanker. Alles wat we leren over de biologie van tumoren zal onvermijdelijk uitmonden in een ander moleculair doelwit en een andere manier om de ziekte te bestrijden”, aldus professor Löhr. “Pancreaskanker is een van de kankers met het grootste aantal en de hoogste frequentie oncogene mutaties. Volgens mij zal de therapeutische doorbraak er alleen komen door een intelligent gebruik van deze genetische informatie om tot wetenschappelijke gefundeerde therapeutische aanbevelingen te komen.“

De experten zijn het erover eens dat de ziekte op meerdere fronten tegelijk aanpakken de meest efficiënte manier is om vooruitgang te boeken in de strijd tegen pancreaskanker.

Sinds de eerste Werelddag tegen pancreaskanker op 13 november 2014 werden er in de Europese Unie (EU) verschillende belangrijke initiatieven opgericht.

Leden van het Europees Parlement (EP) hebben een oproep tot actie gericht aan de lidstaten en de instellingen om pancreaskanker op de agenda te zetten en ze hebben ervoor gezorgd dat de ziekte is opgenomen in de belangrijke initiatieven van de EU. Het doel is het onderzoek op te drijven, de gegevensverzameling te verbeteren door registers over deze kanker aan te leggen, instrumenten en methoden te ontwikkelen om een vroegere diagnose mogelijk te maken en te zorgen dat de bevolking geïnformeerd wordt. Daarnaast streeft men naar een verbeterde standaardbehandeling, van de actieve behandeling tot de palliatieve zorgen.

Er werd een Europees platform gelanceerd dat patiëntenverenigingen, clinici, academici, politieke beleidsmakers en leden uit de sector samenbrengt om aan de verbetering van de resultaten te werken.[1] Ali Stunt heeft als woordvoerster van Engelse patiënten met pancreaskanker (en hun familie) deelgenomen aan de eerste vergadering in Brussel. Ze is optimistisch over de positieve impact die een dergelijke groep kan hebben: “Iedereen erkent dat patiënten met pancreaskanker in Europa werden verwaarloosd en dat er tientallen jaren lang te weinig financiële middelen aan het onderzoek naar deze ziekte werden besteed. Het is fijn om te zien dat iedereen echt gemotiveerd is om de zaken te veranderen en we gaan hieraan meewerken met verschillende sterke initiatieven om het publiek te sensibiliseren en met lobbywerk dat we op de vergadering van de European Pancreas Club in juni zullen aankondigen.”

Hoewel er in de voorbije twintig jaar grote vooruitgang werd geboekt om de globale resultaten bij kanker te verbeteren, hinkt pancreaskanker achterop in de cijfers. De overlevingspercentages zijn in veertig jaar niet significant veranderd.6 Pancreaskanker is vandaag de 4e dodelijkste kanker in Europa7 en zal tegen 2020 borstkanker als 2e dodelijkste kanker voorbijsteken.8 Een vroegtijdige diagnose en nieuwe behandelingen zijn dringend nodig om de klinische resultaten te verbeteren.

Tot voor kort was de standaard eerstelijnsbehandeling van pancreaskanker onveranderd gebleven sinds de registratie van een eerste behandeling in 1997. Pancreaskanker is moeilijk te behandelen en tot nu toe kregen slechts drie moleculen in de EU een vergunning voor het in de handel brengen.9 Daarnaast worden er 39 nieuwe moleculen onderzocht in de hoop de overleving van patiënten met uitgezaaide pancreaskanker nog te verbeteren.

Vandaag lijden meer dan 100.00010 patiënten in Europa aan pancreaskanker. Dat aantal zal nog stijgen als gevolg van de algemene veroudering van de bevolking in de komende jaren. Er zijn dus dringend nieuwe behandelingsmogelijkheden nodig voor pancreaskanker, dat als een medische urgentie wordt beschouwd.


(1) Mukherjee 2008. Clinical Oncology. Pancreatic Cancer within a UK Cancer Network with Special Emphasis on Locally Advanced Non-Metastatic Pancreatic Cancer.
(1b) Celgene est un promoteur du programme multipartenaire et un membre du comité.
(2) Carrato 2014. Systematic Review of the Burden of Pancreatic Cancer in Europe: Real-world impact on Survival, Health Economics and Quality of Life. Beaujon conference abstract.
(3) Hidalgo, “Pancreatic Cancer,” The New England Journal of Medicine, vol. 362, no. 17, pp. 1605–1617, 2010.
(4) Nature 518,495–501 (26 February 2015) http://www.nature.com/nature/journal/v518/n7540/full/nature14169.html
(5) Genes & Dev. 2015. 29: 171-183: http://genesdev.cshlp.org/content/29/2/171.short
(6) Cancer Research UK. Cancer survival statistics. http://www.cancerresearchuk.org/cancer-info/cancerstats/types/
(7) Malvezzi 2014. Annals of Oncology. European cancer mortality predictions for the year 2014.
(8) Pancreatic Cancer Action network. 2012. The alarming rise of pancreatic cancer deaths in the United States… https://www.pancan.org/wpcontent/uploads/2013/01/incidence_report_2012.pdf
(9) Oncology Clinical Trials – Secrets of Success http://www.biotech-now.org/business-and-investments/2012/02/oncology-clinical-trials-secrets-of-success
(10) Globocan/IARC fact sheet 2012: http://globocan.iarc.fr/Pages/fact_sheets_population.aspx

[1] Celgene is een promotor van het multipartnerprogramma en lid van het comité